Snowden overdrijft?!? Zeg dat nog eens?

Goed dat De Correspondent ruimte geeft aan kritische geluiden. Dat mantra moet ik mezelf blijven toeschreeuwen na het lezen van 'De les na één jaar Snowden' van Peter Koop. Deze stelt dat Snowden en Greenwald 'uit ideologische overwegingen' de onthullingen uit hun verband hebben gerukt en de NSA ten onrechte wel erg zwart hebben afgeschilderd. Maar zijn bewijsvoering laat veel te wensen over.

Laat ik voorop stellen dat ik ervan overtuigd ben dat bij de NSA, net als bij haar 5Eyes partners heel veel goede mensen werken die nauwgezet en gewetensvol hun werk doen. De weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen, tenslotte. Een van de grote zorgen van veel mensen is niet of de NSA nu haar bevoegdheden misbruikt, maar of het mogelijk is het systeem in toom te houden, mochten kwadere machten er invloed op krijgen. Daarvoor zijn op dit moment volstrekt onvoldoende waarborgen. Dat punt wil Peter Koop niet noemen. Dus doe ik dat voor hem.

1. De NSA richt zich niet alleen op burgerdoelen.

De NSA richt zich ook op militaire doelen, legt Koop ons uit. Dat vergeten we nog wel eens. Daardoor denken we soms dat bepaalde acties tegen burgers zijn gericht, terwijl het in werkelijkheid gaat om militaire doelen. Het is waar, dat misverstand komt soms voor (hallo, minister Plasterk!). Maar dat gaat volstrekt voorbij aan het punt dat burgerdoelen helemaal niet het doelwit horen te zijn van een militaire operatie. Daarvoor zijn civiele opsporingsorganisaties, en dan met name de politie, de aangewezen organisaties. De NSA heeft niets te zoeken in de gegevens van burgers - en al helemaal niet als zij geen enkele relatie hebben met terroristen of andere staatsondermijnende zaken.

2. Economische spionage niet sluitend bewezen.

Dat zal voor de managers van Airbus en andere grote Europese bedrijven ongetwijfeld een enorme opluchting zijn. Koop gaat niet in op de onthullingen rond het Braziliaanse bedrijf Petrobras, dat doelwit zou zijn geweest van NSA-operaties. Er is ook nog niet bewezen dat dat bedrijf banden onderhoudt met Al-Qaida. Dat economische spionage door Koop niet bewezen wordt geacht, zegt niets. Brazilië heeft een megaorder voor Boeing geannuleerd na de onthullingen - zij willen geen zaken doen met bedrijven die onder invloed staan van de NSA. Want zelfs als ze geen economische spionage ondernemen, zal het voor veel bedrijven en niet-Amerikaanse overheden onverteerbaar zijn om overgeleverd te zijn aan de goede wil van de NSA om daar ook in de toekomst niet aan te beginnen. En er is ook volstrekt onvoldoende inzicht in de mechanismen die de NSA hanteert om te voorkomen dat haar onderaannemers - commerciële partijen - geen misbruik maken van de mogelijkheden die de NSA-infrastructuur hen biedt om hun buitenlandse concurrenten in de gaten te houden. Er is geen bewijs, maar er is ook volstrekt geen transparantie. En soms is dat genoeg.

3. De NSA is selectiever dan wordt beweerd, én
4. Een verzamelende NSA is niet per se een volgende NSA.

De NSA slaat, zegt Koop, weliswaar van heel veel mensen gegevens op, maar dat is nog geen afluisteren. Daarvoor zouden gegevens actief moeten worden geanalyseerd, en dat gebeurt maar in enkele gevallen. Daarbij loopt de NSA ook op tegen de limieten van wat technisch mogelijk is. Zo blijkt het onmogelijk te zijn om alle internetgegevens van 150 centrale afluisterpunten in de wereld meer dan drie tot vijf dagen te bewaren.

Je zou bijna medelijden krijgen met de NSA. Dat alles wat wij allemaal doen drie tot vijf dagen beschikbaar is voor de NSA, daar valt misschien mee te leven. Maar de NSA is ambitieus en heeft duidelijk plannen om die capaciteit te vergroten. Dit is dus in de eerste plaats een waarschuwing die inzicht geeft in de mindset van de surveillancesamenleving. In Europa is inmiddels duidelijk, dankzij een uitspraak van het Europese Hof van Justitie dat de wettelijke dataretentie dermate grote inbreuk maakt op de privacy van de burger dat deze met terugwerkende kracht is afgeschaft. De wet had nooit mogen bestaan - een opmerkelijke uitspraak. De Amerikanen omzeilen Europese regels en doen het toch - en nog veel verdergaand, want de NSA verzamelt de inhoud van internetverkeer, terwijl de dataretentie alleen opsloeg wanneer en waar je online was en met wie je mailde.

Dat de NSA selectiever te werk gaat dan Snowden doet voorkomen is de persoonlijke mening van Koop, maar geen feit. Nergens stelt Snowden dat de NSA er tienduizenden analisten op nahoudt, die in detail nagaan wie wat precies aan het doen is. Natuurlijk worden de meeste data genegeerd. Maar zoals het Europees Hof heeft bepaalt, is het simpele feit dat de gegevens worden opgeslagen en beschikbaar zijn voor analyse al voldoende om het gedrag van mensen te beïnvloeden. Daarmee raakt het aan de fundamentele rechten. In Europa is dit verboden. En dat zou het heel goed ook in de VS kunnen zijn.

5. We wisten het in 2006 al

Koops leidt aan een gebrek aan historisch besef. We wisten het in 1976 al. Maar de Snowden onthullingen zijn toch nieuws. Niet duidelijk was hoe de praktijk in het internet-tijdperk eruit zag. Snowden heeft een belangrijke bijdrage geleverd om de wereld te helpen begrijpen wat de gevolgen zijn van Big Brother in het digitale tijdperk. Overigens staat in dit stukje ook een feitelijke onjuistheid. Koop zegt dat is aangetoond dat de NSA geen directe toegang had tot de servers van Amerikaanse bedrijven als Microsoft en Google. Het tegendeel is waar. Ik acht het bewezen dat de NSA zich in het geheim wel degelijk toegang had weten te verschaffen tot de interne infrastructuur bij tenminste een aantal van deze bedrijven. Daarnaast is duidelijk dat verschillende bedrijven vrijwillig mee hebben gewerkt aan het toegang verlenen tot hun datacentra door de NSA en zelfs aan het moedwillig verzwakken van beveiligingsprotocollen, waardoor iedereen op internet minder veilig was. De NSA is dus ook een bedreiging voor de integriteit van het internet als geheel.

Over het bewaren van telefonie-metagegegvens zegt Koop: 'In werkelijkheid is deze mogelijkheid bedoeld om zicht te krijgen op het verkeer tussen buitenlandse verdachten en mogelijke handlangers in Amerika.' Dat is een nobel streven. Maar met het argument dat andere gegevens slechts 'bijvangst' zijn, komt Koop er niet. In de eerste plaats is de bijvangst van een walvis onacceptabel als je bezig bent sardines te vangen. Dat is te voorkomen en dat moet ook. In de tweede plaats is het duidelijk geworden dat de NSA actief heeft gezocht naar mogelijkheden om wetten te herinterpreteren of te herschrijven - inclusief in het buitenland, waaronder Nederland, om te zorgen dat de bijvangst zo groot mogelijk wordt. Daarmee is er geen sprake meer van bijvangst, maar van doelbewuste opslag van alles. Dat is wat Snowden en Greenwald aan de kaak stellen. En terecht.

6. Edward Snowden is geen traditionele klokkenluider

Hier slaat Koop de plank echt volledig mis. Hij stelt dat Snowden geen bewust illegaal handelen heeft aangetoond. Dat is alleen in strikte zin waar. De NSA, en in haar kielzog de Amerikaanse regering en andere inlichtingendiensten, heeft bewust en stelselmatig geprobeerd de wet naar haar hand te zetten. Zelfs de ontwerper van de PATRIOT-act heeft duidelijk aangegeven dat de huidige praktijk van de NSA veel verder gaat dan ooit de bedoeling was van de wet. Bovendien zijn er talloze punten waarop het zeer de vraag is of de wet wel voldoet aan de Amerikaanse grondwet. Dat oordeel is aan het Hooggerechtshof.

Los daarvan is er alle reden om aan te nemen dat de praktijken van de NSA en de GCHQ in strijd is met zowel de Europese wetten en verdragen over de rechten van de mens, als met internationale wetgeving. Ook hierover zullen uiteindelijk rechters het oordeel moeten uitspreken, maar na de uitspraak van het Hof in de zaak rond de dataretentie (bewaarplicht), is het duidelijk dat de acties van de VS en Groot-Brittannië de normen van het internationale recht vér te buiten gaat. Het zal niet eenvoudig zijn om die schendingen om te zetten in duidelijke sancties, maar dat maakt de schending niet minder flagrant.

Koop stelt ook dat het toezicht op de NSA heus wel wat voorstelt. De NSA zou ferme tikken op de vingers hebben gekregen van de geheime FISA-rechtbank. Een geheime rechtbank, waarin voor vertegenwoordigers van de mensenrechten of voor advocaten van verdachten geen ruimte was. Dat is geen rechtsstaat. Geheime wetten, interpretaties en rechtbanken staan het belang van het volk op een fundamentele manier in de weg, zelfs als ze wel functioneren. Bovendien is er wederom geen enkele garantie dat ze blijven functioneren en niet langzaam medeplichtig worden aan onderdrukkende praktijken. Bovendien is ook aangetoond dat de NSA niet altijd de behoefte heeft gevoeld om open kaart te spelen met haar toezichthouders. Zelfs het Congres werd zonder blikken of blozen voorgelogen over de reikwijdte van de surveillancestaat.

Koop gaat uit van het goede in de mens. Dat is prachtig. Maar als ontwikkelaar weet ik dat je systemen moet ontwerpen voor de gevallen waarin ze fout gaan, want fouten die kúnnen optreden, zúllen op termijn optreden. Het internationale complex van inlichtingendiensten is een ongecontroleerde, bureaucratische machine. Deze machine zuigt macht naar zich toe, terwijl het toezicht steeds verder in het duister tast. Dat is vragen om ongelukken. Als die zich nog niet hebben voorgedaan, is dat geen enkele reden om niet te eisen dat het systeem wordt herzien.

Dat Snowden en Greenwald bezig zijn met een ideologische kruistocht tegen de NSA, zoals Koop stelt, is een laatste gotspe. Koop vindt democratie en mensenrechten blijkbaar een mening, waar andere meningen tegenover kunnen staan. Daarmee bevindt hij zich in goed gezelschap. Maar van een democratische rechtsstaat mag je verwachten dat die zich actief verdedigt om zichzelf te handhaven. En dat doe je niet door hem van binnenuit te ondermijnen.