NSA/PRISM: welke branches hebben er last van?

Vandaag schrijft de NRC*Next in een hoofdredactioneel commentaar dat de NSA te ver is gegaan, nu het actief beveiligingssoftware blijkt te hebben gesaboteerd. Ik schreef al dat ik het daarmee eens ben. De inlichtingendiensten bestaan om ons veiliger te maken, maar deze stap leidt juist tot het tegenovergestelde: onze digitale communicatie kan nu niet meer beveiligd plaatsvinden, tot we nieuwe protocollen en software hebben ontwikkeld, waarvan we zeker weten dat er niet mee is gerotzooid. Dat raakt ons allemaal. Maar welke branches worden nou vooral getroffen door de grijpgrage vingers van de NSA? Een inventarisatie.

De journalistiek: anonimiteit van bronnen in het geding

De journalistieke vrijheid staat op het spel in de zaak-Snowden. Dat blijkt uit de overdreven reactie van de Britse autoriteiten, die de partner van journalist Greenwald urenlang vastzetten en verhoorden. Dat blijkt uit de zinloze vernietiging van computers van The Guardian. Het blijkt ook uit de al langere lijst van intimidaties die collega-journalist Poitras, ook nauw betrokken bij de onthullingen van Snowden, ertoe brachten om haar geboorteland Amerika te verruilen voor Duitsland. Maar de journalistiek staat nog op andere wijzen onder druk. Doordat de geheime diensten een vrij compleet beeld van de communicatiepatronen van journalisten kunnen maken, kunnen ze ook steeds eenvoudiger achterhalen wie bepaalde informatie heeft gelekt. De hoofdredacteur van The Guardian schreef al dat het onverantwoord aan het worden is om via digitale of telefonische kanalen te communiceren met bronnen. De journalistiek moet terug naar persoonlijke ontmoetingen en handgeschreven notities. Dat is slecht voor de openheid van onze samenleving en voor de controleerbaarheid van de macht. En vooral: het druist lijnrecht in tegen onze ideeën over vrijheid.

De advocatuur: de rechtsstaat bedreigd

Ook de advocatuur maakt zich grote zorgen. De basis van onze rechtsstaat is de vrijheid om in alle vertrouwelijkheid te communiceren met je advocaat. Dat zorgt voor enige balans tussen jou en je vervolgers als je jezelf moet verdedigen. Dat geldt niet alleen in strafzaken, maar ook in zakelijke conflicten, in contractonderhandelingen en in tal van andere momenten waarbij advocaten - en notarissen - betrokken zijn. Op die momenten is de vertrouwelijkheid van de communicatie essentieel. Nu duidelijk is dat alle communicatie wordt onderschept en dat geheime diensten weinig moeite hebben met het binnendringen van computersystemen, kan de vertrouwelijkheid niet langer worden gegarandeerd. Je kunt je dan afvragen of we nog in een rechtsstaat leven.

Er speelt nog een tweede probleem, namelijk dat de overheid beschikt over een zo grote hoeveelheid gegevens dat er voor bijna iedereen wel iets te vinden is dat pijnlijk of zelfs als strafbaar kan worden geïnterpreteerd. De geheime diensten kunnen bewijsmateriaal aan de politie overhandigen, maar kan daarbij shoppen en informatie die de verdachte vrijpleit weglaten. Er zijn in het verleden genoeg gevallen bekend waarin later bleek dat ontlastende informatie was achtergehouden. De balans is weg en daar is geen kruid tegen gewasssen.

De medische wereld: professionele geheimhouding geschonden

Weinig informatie is zo privacygevoelig als medische informatie. Artsen zijn verplicht om hun wettelijk vastgelegde beroepsgeheim zeer zorgvuldig te bewaren. En terecht. Niemand wil dat ouders van Marokkaanse meisjes erachter komen dat zij een hersteloperatie voor haar maagdenvlies heeft ondergaan. Werkgevers hebben er niets mee te maken dat werknemers worden behandeld voor HIV. En ga zo maar door. Maar de internationale geheime diensten hebben die informatie nu dus wel of kunnen deze bemachtigen. En daarmee krijgen ze een extra manier in handen om personen onder druk te zetten.

De politiek: oneigenlijke beïnvloeding en zelfcensuur

De politiek moet stemmen zonder last of ruggespraak. Dat staat in onze Grondwet en niet voor niets. De politiek moet luisteren naar de bevolking, maar moet uiteindelijk vanuit het eigen geweten stemmen. Maar door de huidige mediacultuur moeten politici steeds meer van onbesproken gedrag zijn. Een schandaal is heel makkelijk geboren en daarmee kan een politicus vrij eenvoudig worden uitgerangeerd. Dat is een groot risico, want zo wordt bepaald voor wie we eigenlijk wel en niet kunnen stemmen.

Is het ondenkbaar dat geheime diensten gebruikmaken van onderschepte gegevens om politici ofwel onder druk te zetten, ofwel geweldloos uit de weg te ruimen? Dat lijkt me niet. De voordelen zijn zo groot en de risico's zo klein, dat de verleiding groot moet zijn. Een cynische geest - en mijn cynisme neemt toe - zou de onthulling van de NSA zelf dat zij bij vergissing in 2008 het telefoonverkeer in Washington, in plaats van in Caïro onderschepten ook kunnen verstaan als een waarschuwing aan het adres van het Congres: "wij hebben de inhoud van jullie telefoongesprekken rond de verkiezingen en daar zit veel tussen dat jullie niet bekend willen laten worden." Iedere onthulling over een politicus die voor hervorming van de NSA stemt moet dan ook skeptisch worden benaderd in de komende periode. Het is zeker niet ondenkbaar dat de onthulling is ingegeven door illegaal verkregen surveillance en dat de NSA de politicus liever kwijt dan rijk is.

Ook het zelfcensurerende effect moet niet worden onderschat. Talloze politici zullen zich, zelfs zonder geheugensteuntje van de NSA, achter de oren hebben gekrabd na de onthullingen en zullen misschien in het openbaar milder zijn over de onthullingen dan zij zouden zijn als ze zich niet persoonlijk bedreigd zouden voelen.

Conclusie: we verliezen allemaal

Journalisten, advocaten, artsen en politici. Zomaar vier beroepen die het werken veel moeilijker, zo niet onmogelijk zien worden. Zomaar vier beroepen? Alle vier zijn rechtstreeks gelinkt aan onze persoonlijke veiligheid en vrijheid. Als die vier beroepsgroepen niet meer vrij kunnen werken, raakt dat de hele samenleving. Als vrijheid van informatie, onze rechtsstaat, onze lichamelijke integriteit en onze democratie op het spel staan, is een nieuw totalitarisme heel dichtbij. Ook al voelen we ons persoonlijk niet zoveel anders dan een paar maanden geleden, de conclusie is onvermijdelijk dat we in een nieuwe fase van onze ontwikkeling staan. En de vooruitzichten zijn niet vrolijk. De stilte van politiek, media en publiek is oorverdovend.