De gevaren van massasurveillance

De gevaren van massasurveillance zijn tot nu toe vaak onderbelicht. De voordelen zijn genoeglijk bekend, hoewel vaak heel matig onderbouwd ('want anders schenden we staatsgeheim!'): voorkomen van terroristische aanslagen; sneller opsporen van terroristen. Dit laat ik even voor wat ze zijn: oncontroleerbaar.

De gevaren zijn uiteenlopend. Ook de gevaren zijn trouwens vaak oncontroleerbaar.

1. Schijnveiligheid

Als de NSA geen signaal vindt van een dreigende aanslag, wil dat niet zeggen dat er niets gebeurt. Massasurveillance blijkt op geen stukken na een waterdichte tool. Dat kan ook niet, omdat terroristen meestal slim genoeg zijn om te beseffen dat ze uitermate omzichtig te werk moeten gaan en liefst zoveel mogelijk buiten het internet om moeten doen. Ze zullen ook altijd op zoek zijn naar zwakke plekken in de beveiliging en daar toeslaan waar ze de kans op succes het grootst achten. De NSA levert daarmee een soort schijnveiligheid en stimuleert een soort wapenwedloop, waarbij er een groter beroep wordt gedaan op de vindingrijkheid van de potentiële terrorist. Die wordt daardoor misschien juist wel gevaarlijker.

Ook de domme terrorist heeft trouwens alle kans om te ontsnappen. De aanslagen in Boston, maar ook die van 9/11 hebben duidelijk gemaakt dat zelfs als de informatie dat een aanval op komst is beschikbaar is, deze niet noodzakelijkerwijs ook zal worden tegengehouden. Bovendien was die informatie niet beschikbaar door Big Data en massasurveillance, maar door veel ouderwetser opsporingswerk. Zou het misschien zelfs zo kunnen zijn dat de NSA verzuipt in de eigen data en het voorkomen van aanslagen stagneert doordat teveel data moet worden doorgeploegd voor een verdenking concreet kan worden gemaakt?

2. Mission creep

Als je tijdens je onderzoek naar terrorisme toevallig tegen informatie aanloopt voor een heel ander soort misdrijf, een moord, bijvoorbeeld, of drugshandel, is het uitermate moeilijk om die informatie te negeren. En als je weet dat de oplossing voor een misdrijf dat je onderzoekt misschien verborgen is in informatie die je land toch al verzamelt, is het erg verleidelijk om even te kijken. Dat blijkt, want zowel de Amerikaanse belastingdienst als de Drug Enforcement Agency (DEA) blijken gebruik te hebben gemaakt van door de NSA verzamelde gegevens, die bedoeld waren voor het voorkomen van terroristische aanslagen. Dat gaat zelfs zover, dat de DEA een aparte afdeling heeft die rechters, aanklagers en advocaten om te tuin moet leiden, omdat niet bekend mag worden dat cruciale informatie uit de databanken van de NSA is ontleend.

Als je gegevens hebt, ga je die gebruiken. Dat is logisch. En dat is levensgevaarlijk, want de data lijkt veel zekerheid te geven, maar zal soms blijken te misleiden. Zo kunnen mensen slachtoffer worden van een systeem waar ze eigenlijk niet in thuishoorden. Dat is heel vervelend als je daardoor wordt aangeklaagd. Dat is nog vervelender als je niet wordt aangeklaagd, maar gewoon een drone op bezoek krijgt.

3. Valse meldingen

Het is ontstellend ingewikkeld om een algoritme te ontwikkelen dat in een enorme hoeveelheid gegevens álle terroristische activiteiten herkend, maar dat geen bijvangst heeft, dus niemand ten onrechte als verdachte aanmerkt. Dat kan gewoon niet. En omdat de hoeveelheid data ontstellend groot is en het aantal potentiële terroristen bijzonder klein, is de verhouding tussen terechte en onterechte hits waarschijnlijk ontluisterend. Een schatting die ik zag kwam uit op 1:10.000. Dus 10.000 ten onrechte verdachten voor iedere terechte verdachte. Die zaken moeten allemaal nader worden onderzocht: een enorme klus. En met de nodige nare gevolgen. Sommige van die false positives zullen niet worden ontkracht en dus zal er actie plaatsvinden. En de meeste false positives zullen worden gevonden in landen als Jemen, waar de hele bevolking toch al bij voorbaat verdacht is. En aangezien iemand in Jemen niet makkelijk voor de rechter is te brengen is het antwoord van de Amerikanen er drones op af te sturen.

In het algemeen kun je ervan uitgaan dat de valse meldingen in meerderheid terecht zullen komen bij mensen die tot een minderheid behoren, met name moslims natuurlijk. Dat zal het wederzijds begrip vast een hoop goed doen.

4. Geopolitieke fallout

Dat brengt mij op een van de in mijn optiek grootste gevaren van massasurveillance: de geopolitieke gevolgen ervan. Iedere drone-aanval kweekt een groot aantal nieuwe potentiële terroristen. Een betere voedingsbodem voor haat en bereidwillige martelaars is haast niet voorstelbaar. Bovendien is de hele politiek rondom de massasurveillance doordrenkt van wantrouwen en ondermijning van wederzijds begrip. Zelfs onder bondgenoten leidt de massasurveillance tot enorme spanningen, zoals tussen Duitsland en de VS. Dat er wordt gespioneerd, daar heeft iedereen tot op zekere hoogte vrede mee. Maar de schaal ervan is te groot om te negeren. Kennis is macht en als Amerika ernaar streeft alwetend te zijn - en dat doen ze - dan is dat een bedreiging van de status quo in de wereld. De economische en politieke voordelen van Amerika dreigen dan door te slaan. En als de balans in de wereld verschuift, gaat dat grote gevolgen hebben.

4. Politiek misbruik

Obama beroept zich op het gegeven dat nog niemand zich heeft beklaagd over misbruik van de gegevens van de NSA. Dat zal deels komen doordat er blijkbaar nogal uitgebreide maatregelen worden genomen om de herkomst van gegevens te verhullen - zoals bij de DEA. Dat is misbruik, maar niemand heeft het door. De NSA is slim genoeg om de effecten van haar kennis gronding te verhullen, zoals de geallieerden al in de Tweede Wereldoorlog erin slaagden om de Duitsers onwetend te houden van het feit dat zij hun Enigma-code allang hadden gekraakt. Wie een idee wil krijgen van hoe je dat doet leze Neal Stephenson's Cryptonomicon. Maar belangrijker is dat zelfs als Obama heeft weten te voorkomen dat er misbruik werd gemaakt van de NSA-gegevens, dat geen enkele garantie biedt voor de toekomst. De voordelen zijn simpelweg te groot om te denken dat toekomstige leiders er geen gebruik van zullen maken.

De gegevens van de NSA bevatten tal van bewijzen van onbetamelijkheden en illegaal gedrag. Bewijzen van vreemdgaan of van drugsgebruik kunnen dodelijk zijn voor de carrières van publieke persoonlijkheden. Daarmee worden zij chantabel. En dat heeft zo zijn gevolgen voor de autonomie van andere landen. En de vraag of het daadwerkelijk gebeurt is hier helemaal niet zo van belang. Als het kán gebeuren, is dat al een enorm probleem, want daarmee is de integriteit van de politieke besluitvorming ter discussie komen te staan.

5. Economisch misbruik

Economische vormen van misbruik van de NSA-gegevens lijkt nog meer een no-brainer te zijn dan politiek misbruik. Als jij als analist ergens informatie vindt die Boeing miljarden kan opleveren, zou je dat niet gebruiken? En denk je dat dat ook geldt voor alle andere honderdduizend mensen die toegang hebben tot die gegevens? Als je denkt dat die informatie niet wordt misbruikt ben je ernstig naief. De voordelen zijn simpelweg te groot. Joris Luijendijk schreef in een column kort na de eerste onthullingen van Snowden dat zijn eerste gedachte ging naar handel met voorkennis: zelfs als je maar een paar minuten eerder weet welke kant een beursfonds op gaat bewegen, kan je dat miljoenen opleveren. Steek jij je hand in het vuur voor die honderdduizend mensen met toegang tot de gegevens van de NSA?

6. Persoonlijk misbruik

In Nederland is het een publiek geheim dat veel politie-agenten het als een bedrijfsvoordeeltje beschouwen dat ze toegang hebben tot gegevens over de vriendjes van hun dochters. Zo kunnen ze hun dochters beschermen tegen foute types. Wie kan er iets op tegen hebben? En ook de buren van politie-agenten moeten er rekening mee houden dat hun verkeersboetes snel bekend zijn bij de buuragent. Dat voordeel keer 1000 is waarover de NSA-medewerkers beschikken. Zij zien niet alleen wat iemand aan overtredingen en strafblad heeft, maar kunnen een gedetailleerd beeld krijgen van hun online surfgedrag. Dat betekent: seksuele voorkeuren, ex-partners, opleiding, medische geschiedenis, buitenlandse contacten, etc, etc, etc. Maar dat zal heus nooit gebeuren. En als het gebeurt zouden ze nooit iets met die informatie doen. Toch?

Conclusie

De vraag is nu of deze nadelen opwegen tegen de voordelen van massasurveillance. Die beoordeling kan ik niet maken, omdat ik geen idee heb van wat de NSA allemaal heeft voorkomen. Ik kan me voorstellen dat als door massasurveillance duizenden doden per jaar worden voorkomen ik een aantal van de bezwaren voor lief zou nemen. Maar die aantallen zullen altijd hypothetisch blijven. En dat is de grote zwakte van de massasurveillance en tegelijk retorisch gezien de grote kracht. Mensen zijn veel banger voor een terroristische aanslag dan voor een auto-ongeluk. Toch gaan er per jaar wereldwijd hooguit 10.000 mensen dood aan terrorisme, en dan vooral in het Midden-Oosten. Zet dat af tegen de honderden verkeersdoden per jaar in Nederland alleen. Weten we zeker dat we het geld niet veel effectiever kunnen besteden aan airbags?